AVRUPA BİRLİĞİNDE COĞRAFİ İŞARET

Sınai mülkiyet hakları, tescil edildikleri ülkede geçerli olan bölgesel (ülkesel) bir koruma prensibine tabidir. Bu bağlamda, sınai mülkiyet hakkı olan coğrafi işaretlerin Türkiye'de gerçekleştirilen tescilleri yalnızca Türkiye Cumhuriyeti sınırları içerisinde hukuki geçerliliğe sahiptir. Farklı ülkelerde koruma elde etmek için ya o ülkelerin mevzuatı çerçevesinde tescil başvurusunda bulunmak ya da uluslararası koruma sağlayan sistemler kapsamında başvuru yapmak gerekmektedir. 

Bu uluslararası koruma yollarından biri de Avrupa Birliği’nin coğrafi işaret sistemidir. AB nezdinde başvuru yapmak için öncelikle TÜRKPATENT’e başvuru yapılarak ülkemizde coğrafi işaret tescilinin gerçekleştirilmesi gereklidir.

AB’nin coğrafi işaret sisteminde 2024 ve 2025 yıllarında önemli değişiklikler gerçekleşmiştir. Güncel sistem, iki temel düzenleme çerçevesinde yürütülmektedir: AB’de coğrafi işaret sistemi, iki ayrı kurum tarafından yönetilmektedir:
 

Kurum	Ürün grubu
Avrupa Komisyonu Tarım ve Kırsal Kalkınma Genel Müdürlüğü (European Commission - DG AGRI)	Gıda/tarım ürünleri, şaraplar ve distile alkollü içkiler
AB Fikri Mülkiyet Ofisi (EUIPO)	El sanatları ve endüstriyel ürünler

 

---

1. GIDA/TARIM ÜRÜNLERİ, ŞARAPLAR VE DİSTİLE ALKOLLÜ İÇKİLER İÇİN COĞRAFİ İŞARET KORUMASI
AB’de gıda/tarım ürünleri, şaraplar ve distile alkollü içkiler için coğrafi işaret tescilleri 2024/1143 sayılı Tüzük uyarınca gerçekleştirilir. 13 Mayıs 2024 tarihinden bu yana yürürlükte olan bu düzenleme, AB’nin coğrafi işaretler için kullandığı eski 1151/2012 sayılı Tüzüğün yerini almıştır.

2024/1143 sayılı Tüzük: https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2024/1143/oj/eng

Kimler Başvuru Yapabilir?
2024/1143 sayılı Tüzük uyarınca, AB’ye coğrafi işaret başvuruları yalnızca "üretici grubu" tarafından yapılabilir.

Üretici Grubu: Başvuruya konu ürünü veya ürünleri üreten veya işleyen kişilerden oluşur.

Hukuki yapısı önemli değildir; dernek, kooperatif, birlik veya başka bir örgütlenme olabilir. Esas olan, grubun ilgili coğrafi sınırdaki üreticilerden oluşması ve bu üreticileri temsil etmesidir.

Başvuru coğrafi sınırdaki tek bir üretici tarafından da yapılabilir, ancak bu durum istisnai kabul edilir. Tek bir üreticinin bunu yapabilmesi için, coğrafi sınırda ilgili ürünün tek üreticisi olduğunu kanıtlaması gerekir.

Önemli not: Üretici grubu niteliğini taşımayan kurum veya kuruluşların, başvuru yapması mümkün değildir.

Odalar, borsalar, yerel idareler, kamu kurumları ve benzeri yapılar başvuru yapan olarak yer alamaz. Ancak başvuru dosyasının hazırlanması sürecinde üretici grubuna teknik ve idari destek verebilir. Başvuru yapan, her durumda yalnızca üretici grubudur. Yeni tüzük, başvuru yapan yetkisini üretici gruplarıyla sınırladığı için, yürürlükten kaldırılan 1151/2012 sayılı Tüzük döneminde görülebilen uygulama esneklikleri artık geçerli değildir.

Başvuru Nasıl Yapılır?
Başvuru, gerekli tüm belgelerle birlikte doğrudan Avrupa Komisyonuna sunulur. İlgili belgeler AB’nin resmi dillerinden birinde hazırlanmalıdır. Komisyon, başvuru ücreti talep etmemektedir.

Başvurular, başvuru sahibi tarafından doğrudan yapılabileceği gibi TÜRKPATENT aracılığıyla da Komisyona iletilebilir. TÜRKPATENT, süreç boyunca başvuru sahiplerine teknik destek sağlamaktadır. Başvuru aşamasında bir vekil ile çalışma zorunluluğu bulunmamaktadır.

Başvuru süreciyle ilgili teknik destek almak isteyenler cidb-ab@turkpatent.gov.tr adresi üzerinden iletişime geçebilirler.

Başvuru İçin Gerekli Belgeler:
- Köken ülkedeki korumanın yasal kanıtı: Ulusal tescil belgesi ve bunun başvuru diline yapılmış çevirisi
- Başvuru yapanın üretici grubu olduğunu kanıtlar nitelikte belge: başvuruyu yapan üretici grubunun temsil niteliğini gösteren belgelerin sunulması gerekir. Başvuruya konu ürünü üreten üreticilerin başvuru yapan gruba üye olduklarını ve başvurunun kolektif bir nitelik taşıdığını gösteren kayıtlar (üyelik listeleri, beyanlar, faaliyet kayıtları vb.) bu kapsamda kabul edilir.
- Ürün şartnamesi (product specification): başvurunun temeli olan ürün şartnamesi; coğrafi işaretin adı, ürünün tanımı, fiziksel, duyusal vb. özellikleri, üretim metodu, izlenebilirlik/menşe kanıtı, ürünün kontrol/denetim düzeni, coğrafi sınır ve bu coğrafi sınır ile ürün arasındaki ilişkiyi ayrıntılı biçimde açıklar.
- Tek belge (single document): Şartnameye ek olarak, başvurunun kamuya açık özeti niteliğinde olan tek belge, ürünün kısa tanımını, coğrafi sınırı, coğrafi sınırla ürün arasındaki bağın özetini ve şartname içinde tanımlanan temel üretim/etiketleme koşullarını sadeleştirilmiş biçimde içerir.

Single Document Rehberi
Single Document Taslağı  (Gıda/tarım ürünleri için)
Örnek Specification

AB Nezdinde Başvuru ve Tescillerimiz 
Avrupa Komisyonunca incelenerek tescil edilmiş coğrafi işaretler ile inceleme aşamasındaki başvurular eAmbrosia veri tabanında yer almaktadır.

eAmbrosia: https://ec.europa.eu/agriculture/eambrosia/geographical-indications-register

eAmbosia'ya ek olarak, AB düzeyinde korunan coğrafi işaretler hakkında kapsamlı bilgiler, Avrupa Fikri Mülkiyet Ofisi (EUIPO) tarafından kullanıma açılan “GIview” adlı veritabanında da mevcuttur. Bu veri tabanı, AB’de koruma altına alınmış coğrafi işaretlere ait tüm resmi kayıtları kapsamaktadır. Buna; başvuru yoluyla AB'de tescil edilenler, ikili veya çok taraflı anlaşmalarla AB'de korunan üçüncü ülke coğrafi işaretleri ve yine bu tür anlaşmalarla AB dışında korunan tüm AB coğrafi işaretleri dâhildir.

GIview: https://www.tmdn.org/giview

Söz konusu veri tabanları, kullanıcılara coğrafi işaret adı, ürün kategorisi ve ülke gibi çeşitli arama kriterlerini kullanarak bilgilere ulaşma imkânı sunmaktadır.

Hali hazırda AB nezdinde 44 coğrafi işaretimiz tescil edilmiştir:
 

Antep Baklavası / Gaziantep Baklavası	Bingöl Balı
Aydın İnciri	Bursa Şeftalisi
Malatya Kayısısı	Hüyük Çileği
Aydın Kestanesi	Bursa Siyah İnciri  / Bursa Siyahı
Milas Zeytinyağı	Söke Pamuğu
Bayramiç Beyazı	Manisa Mesir Macunu
Taşköprü Sarımsağı	Gaziantep Menengiç Kahvesi / Gaziantep Melengiç Kahvesi
Giresun Tombul Fındığı	Silifke Yoğurdu
Antakya Künefesi	Aydın Memecik Zeytini
Suruç Narı	Erzincan Tulum Peyniri
Çağlayancerit Cevizi	Aydın Çam Fıstığı
Gemlik Zeytini	Afyon Pastırması
Edremit Zeytinyağı	Afyon Sucuğu
Milas Yağlı Zeytini	Antep Fıstık Ezmesi / Antepfıstığı Ezmesi / Gaziantep Fıstık Ezmesi
Ayaş Domatesi	Mut Zeytinyağı
Edremit Körfezi Yeşil Çizik Zeytini	Kırkağaç Kavunu
Maraş Tarhanası	Antep Lahmacunu
Ezine Peyniri	Hatay Kaytaz Böreği
Safranbolu Safranı	Bursa Kestane Şekeri
Aydın Memecik Zeytinyağı	İpsala Pirinci
Araban Sarımsağı	Yenice Ihlamur Balı
Osmaniye Yer Fıstığı	Maraş Çöreği

 

---

2. EL SANATLARI VE ENDÜSTRİYEL ÜRÜNLER İÇİN COĞRAFİ İŞARET KORUMASI
AB’de el sanatları ve endüstriyel ürünler için coğrafi işaret tescilleri, 2023/2411 sayılı Tüzük uyarınca gerçekleştirilir. Uygulama, 1 Aralık 2025 tarihinde başlamıştır.

2023/2411 sayılı Tüzük: https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2023/2411/oj/eng
 
El sanatları ve endüstriyel ürünlerin coğrafi işaret sistemi Avrupa Fikri Mülkiyet Ofisi (EUIPO) sorumluluğundadır. Görev ve yetkiler şu şekildedir: El Sanatı Ürünü veya Endüstriyel Ürün Nedir?
Mevzuata göre, “el sanatı ürünleri”, ya tamamen elle, ya manuel veya dijital araçlarla, ya da mekanik yollarla, ancak manuel katkının bitmiş ürünün önemli bir bileşeni olması şartıyla üretilen ürünlerdir. Öte yandan, “endüstriyel ürünler”, seri üretim ve makinelerin kullanımı dâhil olmak üzere standartlaştırılmış bir şekilde üretilen ürünlerdir.

Doğal taşlar, ahşap işleri, mücevherat, tekstil ürünleri, danteller, çatal-bıçak takımları, cam, porselen, deri vb. çok çeşitli ürün bu koruma sisteminden faydalanabilmektedir.

Ürünlerin aşağıdaki kriterleri karşılaması önemlidir: Kimler Başvuru Yapabilir?
Coğrafi işaret tescili için başvuru, üretici grubu tarafından yapılır. Üretici grubu, hukuki şekli ne olursa olsun, esas olarak başvuruya konu ürünle çalışan üreticilerden oluşan herhangi bir birliktir. Üretici grupları, şeffaf, açık ve ayrımcı olmayan bir şekilde ve coğrafi işaretli ürünün tüm üreticilerinin herhangi bir zamanda üretici grubuna katılmasına izin veren bir şekilde faaliyet göstermelidir.

İstisnai durumlar için tek üreticiler de başvuru yapabilir, ancak coğrafi sınırda ilgili ürünün tek üreticisi olduğunu kanıtlaması gerekir.

Coğrafi işaretler için başvuru sahibi (applicant), mevzuat kapsamında coğrafi işaret adının tescilini ve korunmasını isteyen kişi veya kuruluştur. TÜRKPATENT sadece başvuru sürecine dâhil olabilir. Yalnızca gerekli koşulları karşılayan üretici grupları veya tek üreticiler başvuru sahibi olabilir.

Başvuru Nasıl Yapılır?
Başvuru, başvuru sahibi veya TÜRKPATENT tarafından, doğrudan EUIPO’ya sunulur. Başvuru işlemleri, “GIportal” üzerinden ya başvuru sahipleri tarafından ya da TÜRKPATENT aracılığıyla gerçekleştirilir.

GIPortal, El sanatları ve endüstriyel ürünlere ilişkin coğrafi işaretleri yönetmek için EUIPO tarafından oluşturulmuş dijital sistemdir. Coğrafi işaret başvuruları bu platform üzerinden yapılır.

GIPortal: https://www.euipo.europa.eu/en/gi-hub/gi-portal/access-gi-portal

EUIPO nezdinde, coğrafi işaret başvuru süreciyle alakalı işlemler (başvuru, değişiklik, iptal veya itiraz gibi) için ücret ödenmelidir.

AB üyesi olmayan ülkeler için coğrafi işaret başvuru ücreti 1.500 Avro’dur.

Ücret ve ödemeye ilişkin detaylı bilgiler linkte yer almaktadır:
https://www.euipo.europa.eu/en/gi-hub/gi-portal/fees-and-payments-gi-portal

Başvuru İçin Gerekli Belgeler:
- Köken ülkedeki korumanın yasal kanıtı: Başvuruya konu adın, kaynaklandığı ülkede korunduğuna dair kanıt, yasal dayanak, koruma türü ve koruma tarihi belirtilmelidir.
- Ürün şartnamesi (specification)
- Tek belge (single document)
- Gerekli görülen ilave bilgilerin yer aldığı ek belgeler
- Başvuru sahibi bir vekil tarafından temsil ediliyorsa vekâletname kanıtı

Single Document Rehberi (İngilizce)
Single Document
Specification

Başvuru Süreci
EUIPO bünyesindeki Coğrafi İşaretler Birimi (Geographical Indications Division) tarafından yürütülen süreç şu aşamalardan oluşmaktadır:

1. İnceleme Aşaması
- Başvurunun incelenmesi, alındığı tarihten itibaren 6 ay içinde tamamlanır.
- Başvuru belgelerinin eksiksizliği ve özellikle Tek Belge (Single Document) ile Ürün Şartnamesi (Product Specification) arasındaki tutarlılık denetlenir.
- Hata veya eksiklik tespit edilirse, başvuru sahibine düzeltme yapması için 2 ay süre verilir. Bu sürede işlem yapılmazsa başvuru reddedilir.

2. İlan ve İtiraz Süreci
- Başvuru uygun bulunursa, Birlik Sicilinde (Union Register) yayımlanır.
- Yayın tarihinden itibaren 3 ay içinde; AB üyesi devletler veya üçüncü ülkelerde yerleşik ilgili taraflar itiraz veya görüş sunabilir.
- Geçerli bir itiraz gelmesi durumunda EUIPO, tarafları çözüm bulmaları için en fazla 3 aylık bir istişare sürecine davet eder.

3. Tescil ve Karar
- İnceleme ve itiraz süreçleri tamamlandığında EUIPO, coğrafi işaretin tesciline veya başvurunun reddine karar verir.
- Tescil kararı hem Birlik Sicilinde hem de AB Resmi Gazetesi'nde yayımlanarak ilan edilir.

Not: Başvuru, inceleme ve karar süreçleri tamamen elektronik ortamda yürütülür ve tüm AB resmi dillerinde erişime açıktır.